جاجیم چیست":

جاجیم گونه‌ای زیرانداز دورویه است. جاجیم دست‌بافی است ازپارچهٔ کلفت شبیه به پِلاس که از پلاس نازک‌تر است و آن را از نخ‌های رنگین و ظریف  پشمی یا پنبه‌ای یا آمیزه‌ای از این دو می‌بافند. جاجیم‌ها پرز ندازند و می‌توان از هر دو روی آن استفاده کرد. عشایراز آن بهرهٔ زیادی می‌گیرند   و کاربرد آن به عنوان  روانداز و  محافظ سرما است. جاجیم  مناسب‌ترین  چیزی  بود  که در  قدیم روی  کرسی می‌انداختند،   جاجیم چیچکله CHICHAK‎‎LAMEH‎  با ترکیبی از رنگ‌های و نقوش لوزی داخل  الوان راه راه آن در ده و شهر از همه مشهور بود با متروک شدن کرسی ذغالی بافت و مصرف جاجیم در شهرها و حتی در شهرستان‌های دور و نزدیک نیز به فراموشی  می‌رفت ولی روستائیان طبق عادت قدیمی مناسب‌ترین روانداز کرسی زمستانی را  رها  نساخته‌اند و پیر زن‌های دهاتی همچنان  جاجیم  خودشان  را در زمستان  و تابستان  در فضای باز اطراف خانه و میدان ده و یا هر مکانی که امکان داشته باشد دراز می‌کنند و سه‌پایه مخصوص آنرا بر پا می‌دارند و جاجیم می‌بافند.  بافت جاجیم  در اکثر قریب  باتفاق دهات  و مناطق  روستائی ایران مرسوم  است تنها  تفاوت  جاجیم،  ترکیب  رنگ و  ظرافت  نخ  و نقوشی است که روی آن ایجاد می‌کنند جاجیم‌بافی به عنوان یکی از صنایع دستی در ایران رایج در بعضی استان‌ها از جمله آذربایجان شرقی،  اردبیل ،کرمانشاه، کردستان، همدان، لرستان و فارس است که از دیرباز بین خانواده‌های  روستایی  و عشایر رواج داشته‌است. جاجیم به عنوان زیرانداز استفاده می‌شود وهم‌چنین هنگام کوچ عشایر برای بسته‌بندی و جابجایی اسباب و لوازم. گاهی نیز به‌عنوان بالاپوش گرم مورد استفاده قرار می‌گیرد. حتی در بین برخی از خانواده‌های روستای جاجیم را به‌عنوان چشم‌روشنی و جهیزیه نوعروسان هدیه می‌دهند و به‌عنوان یادگاری ارزنده سال‌ها در خانوارها باقی می‌ماند.

مواد اولیه جاجیم پشم است و بافت آن شبیه گلیم است، با این تفاوت که جاجیم در چهار تخته بافته می‌شود و پس از بافتن به هم متصل و دوخته می‌شود. در منطقه اورامان و ثلاث باباجانی زنان جاجیم‌هایی را با نقوش متنوع و جنس مرغوب می‌بافند که در نوع خود کم‌نظیر است.

 جاجیم بافی :

جاجیم یکی از قدیمی ترین پارچه های دستباف  ایران است  و در حقیقت دست بافته ای شبیه گلیم به صورت راه راه و رنگین است که از نخ های پشمی یا پنبه ای و ابریشم و بعضا کرک بافته می شود. مهم ترین ماده اولیه مصرفی در تولید جاجیم  نخ  پشمی الوان  می باشد. به طور کلی باید گفت از نخ پشمی در تار و پود جاجیم استفاده می گردد و تنها نخ پنبه ای در پود نازک آن کاربرد دارد. ضمن آن که برای تولید نخ جاجیم های  ابریشمی نیز ا ز نخ  ابریشمی در  تار  و پود نخ پنبه ای در پود نازک استفاده می شود. نخ های پشمی  یا ابریشمی الوان، همراه با طرح های اصیل و سنتی رایج در مناطق تولید ویژگی خاصی به جاجیم می بخشد و عمده ترین تفاوت جاجیم های تولیدی مناطق مختلف، طرح  آن است که در هر منطقه، ویژگی ها و خصوصیات خود را داراست. جاجیم معمولا به صورت نواری به عرض ۲۰ تا ۳۵ سانتی متر بافته شده و بر اساس کاربردهایی که دارد در قطعات مورد نظر بریده می شود و مورد استفاده قرار می گیرد.
جاجیم بافت  که ب ر خلاف  دیگر بافته ها ،  تارنماست و پو د آن دیده نمی شود بافتی متناوب دارد و تارهای آن در نقش اندازی ها معلق است. این تارهای معلق اضافی موجب می شود که جاجیم بافته ای نسبتا برجسته به نظر آید. رنگ تارها نیز، متناسب با نقش مورد نظر بافنده، فرق می کند. این ویژگی ها ایجاب می کند  که  طرح و  ترکیب بندی  نقش های  جاجیم  بافت  به صورت  خطی باشد. تار، در راستای درازای بافت است؛ از این رو، نقش پردازی جاجیم منحصر است به نقش محرمات قائم (نقش مایه ای به شکل نوارهای  پهن بافته شده  در طول یک تخته جاجیم)  و نیز نقش مایه های چهارخانه و شطرنجی و طرح های  سرتاسری که  در  جهت  درازای بافت  امتدادپذیر باشد. برای بافت جاجیم، دستگاه (دار) جاجیم  بافی به صورت  افقی روی زمین قرار  می گیرد.  مجموعه تارها (چله ها)، که نسبت به سایر بافته ها،  متراکم تر و رنگ  آن ها متغیر  است، به  طول تقریبی بیست تا سی متر، به موازات هم به فاصله چند سانتی متری زمین، در کنار هم کشیده می شوند.
تارها در ابتدای دستگاه، به دور چوبی به نام سردار و در انتها به دور چوبی به نام زیردار که به زمین متصل  شده اند،  می چرخند.  در دستگاه  جاجیم بافی، از چوب هایی  استفاد ه می شود  که  بافنده به مقتضای  طرح و نقش،  با آن ها تارهایی  را که می خواهد  روی بافته  معلق  بمانند،  بلند  می کند و پودگذاری می نماید. به این طریق، چند ورد به طور غیرمستقیم وارد دستگاه بافندگی می شود. هر بار که پود از میان تارها عبور می کند، با جا به جا کردن چوبی که در میان تارهاست، جای این دو رشته تار عوض می شود. پود، ضمن بافت، در زیر تارها پنهان می شود وتارها از روی کار دیده می شوند.
تعداد پود در بافت های دیگر،  مانند گلیم و غیره،  متعدد و رنگ آن متنوع است و می تواند نقش های بیشماری را ایجاد نماید، ولی در جاجیم بافت چون رشته های تار نقش را به وجود می آورند و تعداد و رنگ آن ها محدود است و پس از بسته شدن تارها به دو چوب سردار و زیردار، دیگر نمی توان آن را کم و زیاد کرد، نقش پردازی نیز محدود است..
امروزه از تولید جاجیم برای زیرانداز، پشتی، سجاده، رختخواب پیچ، مفرش، پتو، روفرشی، رومبلی، انواع پشتی، ساک، رویه کرسی و... استفاده می گردد.

 

چگونگی بافت جاجیم

بافت جاجیم پس از تهیه نخ مورد نیاز در رنگهای مختلف یا چله کشی شروع شروع می‌شود واغلب تمام مراحل بافت مخصوصا چله کشی آن در فضای باز و شبیه به چله دوانی قالی‌های فارسی بافت صورت می‌گیرد بدین ترتیب در محوطه‌های به طول تقریبی ۱۰ تا بیست متر بوسیله تعداد چهار میخ چوبی وضعیتی به شکل زیرش روی زمین ایجاد می‌شود.

و گلوله‌های رنگی نخ توسط شخص  چله کشی  بدور  این میخهای چوبی  گردانده  می‌شود. درازای تقریبی این چهار ضلعی بین ده تا پانزده متر می‌باشد و طول محیط آن ۷ طول چله و در نهایت طول نوار جاجیم را تشکیل خواهد داد.

با گردش مداوم شخص چله کشی بدور  این چهار  ضلعی  و تغییر دادن گلوله‌های رنگی نخ پشمی، طراحی(رنگ نقوش) جاجیم نیز شکل می‌گیرد چون در جاجیم بافی طراحی منحصراً بر روی تار یا چله انجام می‌گیرد در هر دور گردش نخ به دور محیط این چهار ضلعی یکنفر در نقطه (ب) نشسته در این نقطه همانند کوجی گذاشتن  روی دار  قالیبافی کوجی می‌گذارند  این عمل  را گوشواره چینی نیز می‌گویند شخص کوجی گذار گرداننده اصلی کار چله کشی بوده و از مهارت بیشتری برخوردار است و معمولاً گردش نخ توسط افرادی  با مهارت  کمتر و حداکثر اوقات  هر نفر یک رنگ  گلوله  نخ را می‌گرداند و این عمل به دفعاتی تکرار می‌شود  تا تعداد  مورد نظ‌ر تار نخ که عرض نوار جاجیم را تشکیل خواهد داد بدور این میخهای چوبی گشته باشد.

پس از پایان چله کشی  چله را روی  زمین دراز می‌کنند  بدین نحو  که با دو عدد  میخ چوبی یافلزی بزرگ عرض چله را در یکطرف محکم نموده و انتهای چله را که بصورت یک گلوله بزرگ پیچیده شده در انتها محکم می‌نمایند و ضمناً با گذاشتن یک سه پائه  چوبی  نسبتاً بزرگ جوکی را که بر روی چله سوار است از بالای سه‌پایه آویزان می‌کنند بدین ترتیب چله بر روی زمین آماده بافت بوده و جاجیم بافی آغاز می‌گردد.

همان طوری‌که اشاره شد چون در داخل منازل روستائی فضائی به طول پانزده متر کمتر پیدا می‌شود اغلب جاجیم را در معابر  (کوچه و میدان ده)  مستقر می‌کنند  و این عمل را اصطلاحاً (دراز کردن جاجیم) می‌گویند و هر وقت  که مشغول  کار نیستند  چله و سه‌ پایه را جمع کرده وموقع کار مجدداً و بسادگی آنرا دراز می‌کنند.